AKTUALNOŚCI



28 grudzień 2018

Wystawa „Wieczność i chwila 1918-1939 – Polska architekturą silna”

 

Tytuł wystawy Wieczność i chwila został zainspirowany przemówieniem uznanego polskiego architekta Lecha Niemojewskiego (1894–1952), propagatora nowoczesności, a zarazem wnikliwego badacza historii polskiej architektury dawnej. Hasła Niemojewskiego trafnie oddają potencjał i stabilność niepodległej II Rzeczypospolitej oraz krótki czas, w którym realizowano ambitne wizje nowoczesnego, dynamicznie rozwijającego się państwa. Wysoka ranga polskiej architektury okresu 1918-1939 to nie tylko innowacyjne, zaawansowane technologicznie budynki, ale także unikatowa strategia promocyjna wykorzystująca makiety, fotografie i fotomontaże. Wybór obiektów zaprezentowanych na wystawie stanowi podsumowanie sposobów prezentacji odrodzonego po 123 latach niewoli kraju poprzez modernistyczną architekturę. Nie da się bowiem mówić o architekturze dwudziestolecia międzywojennego bez jej fotograficznej dokumentacji wykonanej przez najlepszych polskich fotografów. Sztuka budowania nie istnieje bez urbanistyki, a dobra urbanistyka to z kolei nowoczesna gospodarka. Zebrane na ekspozycji przykłady kreślące architektoniczną topografię II Rzeczypospolitej to zaledwie kilka punktów na gęsto wypełnionej archimapie. Uwertura do symfonii pionierskich pomysłów oraz z powodzeniem realizowanych dalekosiężnych planów.


POBRAĆ WYSTAWĘ>> 


Ministerstwo Spraw Zagranicznych

Warszawa

Bohdan Pniewski, 1932-1938

Plac Saski, ul. Wierzbowa

budynek nieistniejący


Plany adaptacji warszawskiej rezydencji arystokratycznej zwanej pałacem Brühla na potrzeby Ministerstwa Spraw Zagranicznych objęły przebudowę kompleksu oraz rozbudowę o nowe skrzydło mieszkalne (apartamenty ministra i sala balowa) stylistycznie odcinające się od pierwowzoru. Dzięki przekształceniom nowa siedziba zyskała reprezentacyjno-administracyjny charakter, w której sama cześć biurowa objęła 322 pokoje. Do wykończenia recepcyjnej klatki schodowej, na której zgodnie z protokołem dyplomatycznym ówczesny minister Józef Beck z żoną witali gości, użyto podświetlanego alabastru. W 1938 roku amerykański magazyn „Life” opublikował fotoreportaż poświęcony nowoczesnemu skrzydłu rządowego budynku.

 

 

Rezydencja Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

Wisła

architektura: Adolf Szyszko-Bohusz, 1928-1931

wyposażenie wnętrz: Włodzimierz Padlewski, Andrzej Pronaszko, 1930-1931


Rezydencję, położoną na terenie połączonego z Polską w 1922 roku Śląska Cieszyńskiego, wzniesiono jako dar województwa śląskiego dla prezydenta Rzeczypospolitej Ignacego Mościckiego. Miejsce miało wymiar symboliczny – to tu brała swój początek „królowa polskich rzek” Wisła. Wyposażenie pałacyku stanowił zaprojektowany specjalnie dla głowy państwa komplet giętych mebli z metalowych chromoniklowanych rur,  nowatorski pod względem formy oraz technologii. Był to unikatowy w perspektywie europejskiej przykład wykorzystania nowoczesnego wzornictwa do aranżacji wnętrz państwowych na taką skalę. Wyposażenie wykonała wiodąca na polskim rynku meblarskim firma Konrad, Jarnuszkiewicz i Ska.


Miasto Gdynia

koncepcja urbanistyczna: Roman Feliński, Adam Kuncewicz

1926–1939


Od początku lat 30. XX wieku Gdynia należała do najnowocześniejszych portów w Europie. Na nabrzeżu dynamicznie powstawało nowe miasto, które – zanim zyskało modernistyczne oblicze – było niewielką rybacką osadą na wybrzeżu bałtyckim, którego 140-kilometrowy odcinek znalazł się w granicach Polski po zakończeniu I wojny światowej. Dynamiczny rozwój Gdyni stanowił jeden ze strategicznych punktów gospodarczego rozwoju kraju jako morskiej potęgi. Architektura „białego miasta” była inspirowana konstrukcją statków – nurt ten, określany jako streamline (styl okrętowy) wyróżniały m.in. okrągłe okna o formie bulajów czy balustrady tarasów imitujące relingi wzdłuż krawędzi pokładu.


Miasto Stalowa Wola

architektura i urbanistyka:

Jan Bitny-Szlachta

Bronisław Rudziński

Stefania Skibniewska

1937-1939


Wzorcowe miasto przemysłowe powstało po utworzeniu w 1937 roku na obszarze środkowo-południowym II Rzeczypospolitej Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP). Inwestycja stanowiła największe polskie przedsięwzięcie ekonomiczne i industrializacyjne. Modernistyczna architektura w otoczeniu sosnowych lasów potęgowała sukcesy silnej gospodarki. Osiedla dla robotników tworzyły nowoczesne bloki oddzielone pasami zieleni dla dobrej wentylacji i oświetlenia. Idee COP-u promowano jednocześnie za pośrednictwem literatury i sztuk plastycznych. Melchior Wańkowicz, pisarz i publicysta, wydał wówczas książki COP – ognisko siły oraz Sztafeta. Książka o polskim pochodzie gospodarczym ilustrowaną awangardowymi fotomontażami.


Fotomontaż Polonia

Mediolan

Bohdan Lachert, Jan Najman, Zbigniew Puget

1933


Monumentalny fotomontaż Polonia o wymiarach 6 × 3 m powstał na V Triennale di Milano. L’Esposizione Internazionale delle Arti Decorative e Industriali Moderne e dell’Architettura Moderna. Koncepcja została opracowana wyłącznie przez architektów, którzy – sięgając po fotografie modernistycznych budynków z terenu Warszawy – stworzyli wizualną opowieść o nowoczesnej metropolii, a jednocześnie kraju. Ze względu na duży format u góry planszy umieszczono fotosy w dużej skali, na dole w mniejszej. Napis „Polonia” skomponowano w oparciu o popularny wówczas prosty krój pisma o nazwie Futura, stanowiącej jedno ze słów-kluczy nowoczesności.



Pawilon polski na wystawie Sztuka i technika w życiu współczesnym w Paryżu

Rotunda Honorowa: Stanisław Brukalski, Bohdan Pniewski

Pawilon gospodarczy: Bohdan Lachert, Józef Szanajca

1937


Polska prezentacja objęła dwa pawilony, odmienne stylistycznie stosownie do haseł wystawy: sztuka i technika. W głównej Rotundzie Honorowej, zgodnie z nazwą opracowanej w formie kamiennej rotundy, umieszczono siedem posągów: królów Bolesława Chrobrego i Władysława Jagiełły, astronoma Mikołaja Kopernika, generała Tadeusza Kościuszki, pisarza Adama Mickiewicza, kompozytora Fryderyka Chopina oraz marszałka Józefa Piłsudskiego. Drugi pawilon to nowoczesny budynek ze stali i szkła promujący Polskę jako kraj zaawansowanych technologii, gdzie jedna ze ścian zyskała formę czerwono-białej szachownicy czyli symbolu polskiego lotnictwa. Eksponowano w nim m. in. polskie samoloty RWD o nowoczesnej konstrukcji nawiązując jednocześnie do pierwszego lotu przez Atlantyk dokonanego przez Polaka, Stanisława Skarżyńskiego


Powszechna Wystawa Krajowa

Poznań

główny architekt: Roger Sławski

16 maja-30 września 1929


Powszechną Wystawę Krajową w Poznaniu odwiedziło 4,5 miliona widzów, w tym kilka tysięcy gości z zagranicy. Masowe wydarzenie, zorganizowane 10 lat po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, promowało dynamiczny rozwój kraju oraz szeroko pojętą kulturę narodową. Teren wystawy podzielono na sektory: rolniczy, leśnictwa, spożywczy, przemysłowy (drzewny, ciężki, metalowy, włókienniczy), komunikacji, samorządów wojewódzkich oraz miejskich, związku miast polskich oraz działy kultury, sztuki i nauki. Pawilony wystawiennicze pełniły zarazem funkcje reklamowe. Obiekty objęte mecenatem rządowym (pawilony ministerialne) powierzono modernistom, w tym znanej awangardowej grupie Praesens. Ich wnętrza opracowano z uwzględnieniem kolorystyki ścian oraz oryginalnych poglądowych diagramów.


           

Transatlantyk MS Batory

stocznia Monfalcone we Włoszech

1934-1935


Pasażerski statek nazwany na cześć polskiego króla Stefana Batorego był jednym z dwóch nowoczesnych transatlantyków pływających pod polską banderą, bliźniaczym dla jednostki MS Piłsudski. Kursował na trasie Gdynia-Nowy Jork. Luksusowy okręt określano jako „pływający salon i ambasadora polskiej kultury” ze względu na bardzo wysoki poziom artystyczny wyposażenia oraz odniesienia do rodzimej tradycji w dekoracjach wnętrz reprezentacyjnych, wspólnych (palarnia, czytelnia, pływalnia, sala gimnastyczna) oraz kabinach. Dodatkowo do użytku pasażerów zaprojektowano zastawę stołową (z wytwórni porcelany w Ćmielowie), obrusy (z fabryki lnu w Żyrardowie) oraz szatę graficzną menu i kart do gry.



Muzeum Śląskie

Katowice

Karol Schayer, architektura

Stanisław Szukalski, dekoracja rzeźbiarska

1936-1939

pl. Bolesława Chrobrego

budynek nieistniejący



Monumentalny gmach – dawniej symbol Katowic – współtworzył panoramę nowoczesnego miasta porównywanego pod względem osiągnięć architektoniczno-inżynieryjnych do wiodących amerykańskich aglomeracji. Muzeum należało do najbardziej zaawansowanych technologicznie placówek tego typu na świecie. We wnętrzu zamontowano przesuwne ściany, klimatyzację, windy, schody ruchome oraz ogrzewanie radiacyjne. Budynek – z obfitością szkła występującego w różnych układach – stanowił nie tylko popis możliwości technicznych, lecz także przykład harmonijnego łączenia nowoczesnej architektury z rzeźbą. Niezrealizowana ostatecznie dekoracja miała formę płaskorzeźby przedstawiającej górnika i trzy Ślązaczki oraz posągu króla Bolesława Chrobrego w nurcie art déco.


Gmach Banku Gospodarstwa Krajowego

Warszawa

Rudolf Świerczyński

dekoracje

Jan Szczepkowski (rzeźba)

Felicjan Szczęsny Kowarski, Wacław Borowski, Romuald Kamil Witkowski (malarstwo)

Wojciech Jastrzębowski (wyposażenie wnętrz)

1928–1931


Gmach stanowił jeden z najlepszych przykładów modernistycznej syntezy sztuk plastycznych – architektury powiązanej w jedną całość z rzeźbą, malarstwem oraz rzemiosłem. Budynek o żelbetowej konstrukcji wykonano z rodzimych surowców. W celu promocji różnorodnych gałęzi dynamicznie rozwijającej się polskiej gospodarki – nawiązując do nazwy „Bank Gospodarstwa Krajowego” – elewacje pokryto okładzinami z małopolskiego andezytu pochodzenia wulkanicznego oraz terrazytu, zwany „sztucznym kamieniem”. Wewnątrz zastosowano granit, kilka rodzajów marmuru, alabaster oraz szkło. Wnętrza wykończono rodzimymi gatunkami drzew czyli jesionem, orzechem i dębem. Bank powstał w nurcie uproszczonego klasycyzmu, który wkrótce zdominował obiekty reprezentacyjne realizowane wówczas w Warszawie.


Kolejka linowa na Kasprowy Wierch

Zakopane

Anna i Aleksander Kodelscy

1934-1936


Kolejka linowa poprowadzona po zboczu położonego w Tatrach Zachodnich Kasprowego Wierchu, mierzącego 1987 m. n.p.m., była pierwszą tego typu realizacją w Polsce, co dodatkowo podnosiło jej prestiż. Powstała z inicjatywy polskiego wiceministra sportu Aleksandra Bobkowskiego w celu upowszechnienia turystyki górskiej, uznawanej dotychczas za elitarną. Poza trzema stacjami – początkową w Kuźnicach, pośrednią w Myślenickich Turniach i końcową na szczycie – zrealizowano tu także obserwatorium astronomiczne. Budynki otrzymały proste formy, współgrające z tatrzańskim pejzażem ze względu na zastosowanie lokalnego kamienia. Stacja końcowa mieściła schronisko i restaurację z tarasem widokowym na Tatry Wschodnie.


Sanatorium przeciwgruźlicze dla dzieci

Istebna

Jadwiga Dobrzyńska, Zygmunt Łoboda

1930-1936


Zakład Leczniczo-Wychowawczy im. Józefa Piłsudskiego, wkomponowany w masyw Beskidu Śląskiego, miał charakter niewielkiego miasteczka sanatoryjnego. Po raz pierwszy w II Rzeczypospolitej zrealizowano kompleks uzdrowiskowy w tak dużej skali oraz o tak rozbudowanym programie, z nowoczesną szkołą dla dzieci wyposażoną w edukacyjne ogródki. Poręcze schodów umieszczono na dwóch wysokościach, ze względu na różny wzrost małych pacjentów. Architektura wpisana w naturę miała nie tylko wymiar funkcjonalno-estetyczny, ale także psychologiczny. Niesymetryczne rozmieszczenie budynków wynikało z postulatów dostępności światła i powietrza oraz słońca, co wiązało się z ówczesna metodą leczenia gruźlicy – leżakowaniem na tarasach bądź w leżalniach.

 

Warszawa funkcjonalna – studium urbanistyczne

Szymon Syrkus, Jan Chmielewski

1934


Opracowane w 1933 roku przez Congrès international d'architecture moderne (CIAM) zasady nowoczesnego projektowania urbanistycznego stały się impulsem do stworzenia wielowymiarowego studium przyszłego rozwoju Warszawy. W analizie nawiązano do położenia geograficznego miasta w dolinie Wisły oraz krzyżowania się tu szlaków transkontynentalnych. Autorami opracowania byli znani warszawscy architekci, ale niezaprzeczalnym walorem „Warszawy funkcjonalnej” były tablice graficzne zaprojektowane przez Jerzego Hryniewieckiego. Kluczowe dla rozwoju metropolii punkty naniesiono na mapy terenowe, a ich połączenie stworzyło kształt przypominający „ważkę”. Studium wzbudziło aplauz Le Corbusiera.


Gmach Sądu Grodzkiego Rzeczpospolitej Polskiej

Warszawa

Bohdan Pniewski, 1935-1939

obecnie al. Solidarności 127


Reprezentacyjną elewację monumentalnego budynku od strony ulicy Leszno (obecnie Solidarności) wyróżniała przebiegająca przez całą długość ryta maksyma: „Sprawiedliwość jest ostoją mocy i trwałości Rzeczypospolitej” (parafraza z tekstu rzymskiego jurysty Ulpiana Domicjusza) oraz trzy podcienia mieszczące wejścia. Architekt zaakcentował wejście główne czterema wolnostojącymi słupami w formie rózg liktorskich. Budynek obłożono piaskowcem – szlifowanym i nieobrobionym, „spod piły” – dającym ciekawe efekty rzeźbiarskie oraz światłocieniowe. Powagę wnętrza, wykończonego marmurowymi okładzinami oraz kutymi żyrandolami i kinkietami, potęgowała znakomita akustyka.


Dzielnica Marszałka Józefa Piłsudskiego na Polu Mokotowskim

Warszawa

1935-1939

niezrealizowana


Decyzja o budowie dzielnicy Marszałka Józefa Piłsudskiego zapadła wkrótce po jego śmierci. „Urbanistyczny pomnik” planowano na terenie Pola Mokotowskiego, zielonego terenu należącego do Skarbu Państwa. Obszar miał znaczenie symboliczne, jako miejsce przyjęcia ostatniej defilady. Za wzór stawiano Pola Elizejskie oraz rzymską Via dell’Impero – aleję w centrum miasta obsadzoną drzewami i otoczoną wybitnymi dziełami współczesnej architektury. W prestiżowej dzielnicy miały powstać reprezentacyjne gmachy państwowe (m. in. budynek sejmu) oraz świątynia Opatrzności Bożej, pełniąca funkcję mauzoleum zasłużonych Polaków. Projekty niezrealizowanej dzielnicy zaprezentowano w formie makiety na wystawie Warszawa wczoraj, dziś, jutro w 1938 roku.


Biblioteka Jagiellońska

Kraków

Wacław Krzyżanowski, 1929-1940

konstrukcja: Stefan Bryła

ul. Adama Mickiewicza 22


Sfinansowany z funduszy rządowych monumentalny gmach usytuowany przy odcinku reprezentacyjnych Alei Trzech Wieszczów (pisarzy Adama Mickiewicza, Zygmunta Krasińskiego, Juliusza Słowackiego), zgodnie z warunkami konkursu miał być „szczerym wyrazem współczesnej kultury i ducha czasu”. Budynek, w którym ostatecznie zrezygnowano z dekoracji rzeźbiarskich, miał podwójną konstrukcję – żelbetową oraz ze spawanego żelaza, pierwszą tego typu w Europie. Rozplanowanie na rzucie litery T pozwoliło wyodrębnić czytelnię, części magazynową oraz administracyjną. Elewacje budziły skojarzenie z rzędem równo ustawionych książek. Zastosowanie wielobarwnych materiałów okładzinowych, w tym piaskowca i granitu przydało architekturze biblioteki subtelnych walorów plastycznych.


Dworzec Główny

Warszawa

Czesław Przybylski

konstrukcja: Andrzej Pszenicki

dekoracje:

Józef Klukowski, Stanisław Ostrowski (rzeźba)

Felicjan Szczęsny Kowarski, Jan Sokołowski (malarstwo)

Zygmunt Grabowski (malarstwo sztalugowe)

Adam Kossowski, Edward Manteuffel (sgrafitta)

Mieczysław Jurgielewicz (witraż)

1932–1939

budynek nieistniejący, zburzony w 1945 roku



Usytuowany w samym centrum Warszawy jeden z największych wówczas dworców europejskich miał stanowić wizytówkę stolicy, a zarazem państwa. Minimalistyczna architektura była realizowana z drogich materiałów –   elewacje oblicowano dolomitem i granitem, podziemne perony wyłożono bazaltem, klatki schodowe marmurem, a sufity podświetlanym lakierowanym eternitem. Monumentalną halę główną o konstrukcji stalowej i kubaturze 33 tys. m³ zdobiły malowidła i sgraffita oraz rzeźba Polonii podnoszącej orła. Tematami dekoracji plastycznych były alegorie głównych gałęzi polskiego przemysłu: rolnictwa, górnictwa, kolejnictwa, rybołówstwa, tkactwa, sztuki, oświaty i budownictwa oraz symbolicznie przedstawienia bogactw naturalnych. Wnętrz nie ukończono przed wybuchem II wojny światowej.


Modernistyczne spojrzenie. Fotografie Czesława Olszewskiego

Nazwisko Czesława Olszewskiego to w Polsce synonim nie tylko dokumentacji fotograficznej na najwyższym poziomie, lecz także obecnej w masowej wyobraźni panoramy polskiej architektury dwudziestolecia międzywojennego. Zachowane w pamięci fotograficznej kliszy budynki wpłynęły bowiem na wyobrażenie o wybitnej kulturze artystycznej II Rzeczypospolitej. Olszewski z dużą wrażliwością dokumentował zarówno monumentalne gmachy rządowe, jak i detale. Współpracował z miesięcznikiem „Architektura i Budownictwo”, w którym fotografia stanowiła najważniejsze narzędzie promocji modernistycznej architektury. Służyła ona dokumentacji oraz programowała – obok fotomontaży – sposoby percepcji polskiej architektury modernistycznej.


Zapisz się do Newslettera

(Newsletter w języku ukraińskim)

Ogólny
Dla przedstawicieli mediów

pol: formOk
pol: formERR
pol: formWrongField